Өз қалаңды таңда: X
Намаз уақыты:
  • Таң 04:15
  • Күн 06:00
  • Бесін 13:23
  • Екінті 18:22
  • Шам 20:36
  • Құптан 22:20
  • 19
  • тамыз

    дүйсенбі

  • 17
  • Зуль-хиджа

    1440

Козырев Тимур Анатолийұлы

Дін істері агенттігінің Дін мәселелері жөніндегі ғылыми-зерттеу және талдау орталығында директор орынбасары

  • 3942
  • 53
  • 10.01.13

Өмірбаян

Құрметті «Sunna.kz» ақпараттық порталының оқырмандары мен қонақтары!

«Sunna.kz» ислами ақпараттық және танымдылық порталының Интернет конференциясы желісі арқылы Сіздермен пікір алмасуға мүмкіндік туғанына өте қуаныштымын. Қазақстандықтардың көкейінде жүрген сауалдарына толыққанды жауап беруге бар күш-жігерімді сала отырып, көңілдеріңізден шығуға ұмтыламын.

Құрметпен, Тимур Козырев

Пікірлер (53)

  • Елімізде дін мәселелері жөніндегі ғылыми-зерттеу және талдау орталығының болғаны өте орынды. Аталмыш ғылыми-зерттеу орталығының жеткен жетістіктері туралы айтып берсеңіз ?

  • Біздің орталығымыздың жұмысына қызығушылық көрсеткеніңіз үшін көп рахмет.


    Орталықтың түпкі мақсаты – ҚР Дін істері агенттігінің, басқа да мемлекеттік органдардың дін саласындағы жұмыстарын ғылыми-талдау жағынан қамтамасыз ету. Қызметкерлеріміз арасында дінтанушылар, теологтар, философтар, сондай-ақ, әлеуметтанушы және саясаттанушы мамандар бар.


    Осыған орай, Орталық қызметкерлері еліміздегі діни ахуалды талдап әрі қарайғы дамуын болжайтын талдау материалдарын дайындап, ол материалдарды жоғары жаққа жіберіп тұрамыз, басқа да (кең ауқымды әрі ұзақ мерзімді) ғылыми-зерттеу жобаларын іске асырамыз. Керек мәліметтің бәрін Агенттіктің аумақтардағы департаменттерінен, сондай-ақ, әлеуметтанулық зерттеулердің нәтижелерінен алып тұрамыз.


    Қызметіміздің тағы бір түрі – Астанада болсын, аумақтарда болсын, ғылыми және ғылыми-тәжірибелік конференциялар өткізу, еліміздегі дінтанушы мамандарды ортақ жұмысымызға тарту.


    Бұдан басқа, біздің Орталығымызға әртүрлі діни мазмұндағы материалдар (кітаптар, видео және аудио дискілер, т.с.с.) түсіп тұрады, соның дінтанулық сараптамасын жасап, қайсысын Қазақстанда таратуға болады екен, қайсысының мазмұнында біздің қоғамымыздағы тұрақтылыққа қауіп төндіре алатын элементтер бар екен, соны анықтаймыз.


    Әсіресе, өткен жылы шыққан «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңға сәйкес, 2011 жылдың 25 қазанына дейін жалғасқан діни бірлестіктерді тіркеу және қайта тіркеу барысында Орталық мамандары зор сараптамалық жұмысты атқарды.


    Зерттеу жұмыстарынан тыс, діни ағарту саласында да елге, мемлекетке пайда тигізуге атсалысамыз, әртүрлі діндердің ерекшеліктері, діни бірлестіктердің қызметтері жайлы анықтамалық материалдар басып шығарып, мемлекеттік органдарға, оқу орындарына қызметкерлерімізді жіберіп дәріс оқытамыз.


    Орталығымыздың қызметі жайлы егжей-тегжейлі мәліметті http://www.niac.kz сайтынан табуыңызға болады. Жалпы, Дін істері агенттігінің қызметі жайлы ДІА сайтынан (http://www.din.gov.kz/) таба аласыз.

  • «Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында: «Жастарымыздың бір бөлігі өмірге осы жат жалған діни көзқарасты көзсіз қабылдайды» - деп нақты айтқан болатын. Сізден сұрағым келгені өзіңіз басшылық қызмет атқарып жүрген ғылыми-зерттеу орталығының ұжымы, жастардың теріс пиғылды ағымдар мен діндердің ықпалында қалып, саналарының уланып жатқандығы жайында, олардың алдын алу жолдарын жан-жақты қарастыратын іргелі еңбектер мен зерттеулерді қолға алып жатырсыздар ма?

  • Әрине, мемлекеттік органдардың жұмысын ғылыми-талдау жағынан қамтамасыз етеміз, ағарту жұмыстарын жүргіземіз дегенім сол емес пе.


    Орталығымыздың жұмысы жайлы мәліметті Асқардың сұрағына берген жауабымда беріп қойдым (жоғары қараңыз).

  • Бүгінгі күнге дейін дін саласындағы жұмыстардың дер кезінде күн тәртібіне қойылып, сапалы жұмыстар жүргізілмегендіктен еліміздегі діни ахуал тым күрделі жағдайда қалып отыр. Бұл салғырттыққа да әйтеуір біреу жауап беруі тиіс емес пе? Өзіңіз сарапшы маман ретінде егжей-тегжейлі түсіндіріп берсеңіз.

  • Нақты жауапкершілікке тартылатын тұлғаларды айқындауға келгенде, бұл арнайы қызметтер, ішкі істер мен әділет органдарының жұмысы ғой. Ондай мәселелер біздің Орталығымыздың құзыретіне жатпайды. Қойған сұрағыңызға егжей-тегжейлі жауап бере алмағаным үшін кешірім сұраймын.

  • Құрметті Тимур мырза!
    Өзіңіз дін саласына сүбелі еңбектер жазып, сапалы діни сараптамалар жасап жүрсіз. Айтыңызшы, қазақстандық қоғамды топтастырудағы дәстүрлі ислам дінінің рөлі қандай деп ойлайсыз?

  • Өте қызықты әрі маңызды сұрақ қойғаныңыз үшін көп рахмет! Ең алдымен, Қазақстан халқының 70%-ы мұсылман екені баршаға мәлім. Яғни, біз объективті түрде ұлы Ислам өркениетінің бір бөлшегі болып табыламыз. Ислам әлемінде орын алып отырған кез келген үдерістің бізге де тікелей немесе жанама түрдегі қатысы бар. Бұл талассыз. Бұдан тыс, еліміздің мемлекет құраушы ұлты қазақтың мәдениетінде, тарихында – ғылыми тілмен айтқанда ұлттық бірегейлік (идентичность) құрылымында Исламның орны өте зор. Ең алдымен, тарихи жағына келгенде, ғасырлар бойын қазақ көшпенділері кейбір көрші халықтар деңгейінде діндар болмағанымен, Қазақ хандығының құрамына тек қана мұсылман ру мен тайпалар кірген. Мысал үшін, шығыс Қазақстанмен көршілес Таулы Алтайда (Ресей Федерациясының құрамында) тұратын шаман дініндегі алтайлықтардың құрамында өзіміздегі қыпшақтар мен наймандар да бар, бірақ сол қыпшақ пен найманның Исламды қабылдамаған бөлшектері. Яғни, мұсылман болмаған соң қазақ бола алмағандары. Сосын, қазақтың құқықтық жүйесі (Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы, Әз Тәукенің «Жеті жарғысы») толықтай шариғатқа негізделмесе де, далалық дәстүрлі құқықтың да бірқатар элементтерін өз ішіне алғанымен, сонда да бұл құқық жүйесі реформаланған сайын шариғаттың үлесі артып тұрды. Қазақтың соңғы ханы Кенесарының да елді шариғат бойынша билейтін ниеті бар еді. Сосын, Қазақ хандығының астанасы Түркістан қаласы болғандығы, Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде қазақтың хандары және үш жүздің жақсылары қойылғандығы да баршаға мәлім. Бұл тарихи фактіні саясаттанушы көзімен, саяси тарих тұрғысынан қарастыратын болсақ, одан шығаратын қорытындымыз мынау: бір жағынан, үш жүздің ардақты өкілдері, екінші жағынан, үш жүздің үстінде тұрып оларды қол астында біріктірген хандар (элита), бәрі ғасырлар бойы бір жерде жерленіп келгендігінің өзі – қазақтың барша руларының сонау көне заманнан бері ортақ саяси санаға ие болғандығының нақты материалды айғағы. Екінші түрлі айтқанда, қазіргі саяси ұлттың негізі, іргетасы сол ғасырларда қаланып қойған деген сөз. Яғни, қазіргі Қазақстан мемлекеті (әсіресе 1990-шы жылдар басында кейбіреулердің айтуынша) большевиктердің қолдан жасаған, жоқ жерден пайда болған жасанды мемлекетсымақ емес, керісінше, сан ғасырдан бері өзіне тән саяси бірегейлікке ие, өзіндік саяси тарихы және саяси мәдениеті бар дербес ұлттың іргелі мемлекеті деген сөз. Және керісінше, «қазақтар, әсілінде, мұсылман ел емес, одан гөрі тәңіршіл, шаман, т.с.с.» деген өтіріктің түпкі мағынасы – «қазақ деген саяси тарихы, немесе шынайы ұлттық санасы өмірі болмаған, өз алдына дербес мемлекеттілік құруға қабілетсіз халық (дәл мағынасында халық та емес, әшейін ғана этностық топ)» деген сөзден басқа ешнәрсе емес. Осы ақиқатты анық түсініп, түйсініп, естен шығармау қажет. Енді, қазіргі жағдайымызға келгенде, елімізде мемлекет пен дін арасындағы қарым-қатынастардың қазақстандық моделін қалыптастыру – стратегиялық мәнге ие міндет (задача) болып табылады. Қазақстанның мұсылман үмметінің ішіндегі топтар арасындағы қарым-қатынастың да конструктивті бағытта дамуын қамтамасыз ете алмасақ, аталмыш міндетті де орындай алуымыз екіталай.

  • Жоғарыда өз сөзіңізде Қазақстан халқының 70%-ы мұсылман дедіңіз. Керіде қалғаны басқа дін өкілдері дерлік. Қазақстан халқының 70%-ы мұсылманының қаншасы Қазақстанның дәстүрлі дінін мақұлдайды ? Сіздің орталық осы және осыған ұқсас жұмыстармен айналысса жақсы болар менің ойымша.

  • Сұрағыңыз үшін рахмет!


    Біздің Орталық жұмысының ең маңызды бағыттарының бірі дәл осы. Орталығымызда «Нұр Мүбарак» университетінде, сондай-ақ, шетелде (Мысырдағы Әл-Азхарда, Түркияның теология факультеттерінде) оқып қайтқан теолог мамандар, сондай-ақ, дінтанушы, саясаттанушы, әлеуметтанушы мамандар жұмыс істейді.


    Дәстүрлі Исламның Қазақстан тарихындағы рөлі, оның қазақ мәдениетіне деген ықпалы сынды тақырыптарда зерттеу жүргізу – біздің Орталықтың үнемі көңіл бөлетін аса маңызды бір жұмыс бағыты. Мысал үшін, аз уақыттан кейін қазақтың салт-дәстүрінің Исламмен арақатынасы, сондай-ақ, қазақ ақындарының діни мұрасы жайлы біздің қызметкерлеріміз дайындаған екі қомақты еңбегі жарық көрейін деп жатыр.


    2012 жылдың 30 қарашасында Шымкент қаласында «Ханафи мазһабы – Қазақстан мұсылмандарының рухани мұрасы» тақырыбында республикалық конференция өткіздік, содан кейін 10 желтоқсанда Орал қаласында «Дінде экстремизм жоқ» деп тақырыбын сәл өзгертіп тағы дәстүрлі Исламның экстремизмге қарсы күрестегі рөлі жайлы маңызды бір ғылыми іс-шара өткіздік.


    Мемлекеттік органдар үшін дайындайтын жабық талдау материалдарымыз туралы түсінікті себептерге байланысты егжей-тегжейлі айта алмаймын.


    Жалпы алғанда, біздің Орталықтың жұмысы еліміздегі діни ахуалды қадағалап, реттеу жағынан мемлекетке көрсететін қызметі зор деп ойлаймын.


     

  • Ғылыми-зерттеу және талдау орталығы күні бүгінгедейін қандай ғылымды зерттеді? тек жазылған кітіптарды сараптайдыма? бұл істі мүфтиат жасап жатырғой. Сіздің орталық болмаса не болады Ал болса не болады осы үш сұраққа жауап беретініңізге сенімдімін, 1) жарық көрген ғылымдарыңыз 2) сіздің орталық қаншалықты керек 3) Сіздің орталық болмаса нелер болмайтын еді

  • Бұл жайлы егжей-тегжейлі мәліметтің бәрін біздің Орталықтың сайтынан таба аласыз: www.niac.kz.


    Қосымша мәлімет керек  болса Дін істері агенттігінің сайтын қараңыз: www.din.gov.kz


     

  • Алланың кітабы Құран Кәрім тек ислам туралы үкім және екі дүниеден хабар беретін кітабы екенін білеміз. Құран адамдарды психологиялық тұрғыдан қаншалықты исламға тартуы мүмкін?  Яғни тек құранды оқып адам ислам дініне кіруі мүмкін ғой. осыған қатысты Құранда айтылған жерлер барма? 

  • Менің білуімше, кейбір адамдар әшейін азан естіп қалып Ислам дініне кірген жағдайлар да болды.


    Бірақ, жалпы алғанда, бұл таза діни сипаттағы сұрақ қой. Оған жауап беруге менің құзыретім жоқ, мен саясаттанушымын ғой, діни білім алған жоқпын. Одан да имамнан сұрасаңыз дұрыс болады деп ойлаймын. Мысал үшін, Алматы орталық мешітінің сайтында (www.azan.kz) сұрақ-жауап рубрикасы бар, соған жазсаңыз ең дұрысы сол. Менің ойымша, қазақстандық ислами сайттардың ең сапалысы.


     

  • Қазақтар ежелден "құмалақ" ашады бұл барлығымызға белгілі. Аталарымыз бұл іс-әрекетке қарсы бір сөз не болмаса іс қимылға бармаған. Соңғы жылдары "құмалақ" ашу харамға айналы осы қаншалықты дұрыс не болмаса бұрыс екенін нақты бірнеше дәлелмен түсіндіріп берсеңіз.

  • Бұл да таза діни сипаттағы сұрақ қой. Оған «пәтуа» беретін болсам саяси жағынан дұрыс болмайды-ау деймін. Askar’ға берген жауабымды қараңыз.

  • Қазақтардың тілі "Воскресение" деуге әбден үйреніп қалған. Жалпы қазақтар мұсылман болғанымен бұл сөздің мағынасын білместен айтатын да шығар ,бұл қаншалықты бұрыс?

  • Жалпы, менің ойымша, өз ана тілін шұбатқан, қашан да дұрыс емес. Ал, басқа тілдердегі кейбір сөздердің сол мәдениетке тән ұғымдармен терең тарихи байланысы бар екенін, кей кезде оның діни жағы да бар екенін ескергеніңіз өте орынды деп ойлаймын.

  • Пейіш пен тозақ жаратылғанба әлде ақыретте жаратылама, не болмаса жаратылғандашығар? пейіш пен тозақ жер бетінбе болама әлде басқа бір әлемде болама? мені қатты мазалап жүрген сауал еді маңыз беріп жауап беретініңізге сенімдімін.

  • Бұл таза діни сипаттағы сұрақ. Askar’ға берген жауабымды қараңыз.

  • Құрметті Тимур мырза біріншіден сіздің ұлтыңыз таза қазақпа? Екіншіден сіз мына ойыңызды: "Ең алдымен, тарихи жағына келгенде, ғасырлар бойын қазақ көшпенділері кейбір көрші халықтар деңгейінде діндар болмағанмен..." қандай негіздерге сүйеніп айтып отырсыз? Бұл ойыңызға мен қосылмаймын сонда сіз қазақты тек кәлима айтып қалған ритуалдарды орындамаған деген ой айтқыңыз келе ме?

  • Бірінші сұрағыңыз - жеке басыма қатысты мәселе. Шынына келгенде, менің ұлтымда тұрған не бар? Егер күні ертең ұлтым таза ұйғыр боп шықса (мысалға) не істейсіз? Бұл жерде мәселе басқада - ол менің елдегі діни ахуалға қатысты сұрақтарға сарапшы ретінде шамам жеткенінше дұрыс жауап қайтаруға тырысуым. Берген жауаптарым я дұрыс, я дұрыс емес, бар мәселе осында. Түсіністікке үміттенемін. Менің "жасырып жабатын" ештеңем жоқ, дегенмен, бұл "Герой дня без галстука" бағдарламасы емес қой...


    Екінші сұрағыңызға берер жауабым: иә, ойымды дәл таптыңыз. Қазақтың көшпенділігін былай қойғанда, байырғы тарихы сыртқы жаулардан өз жерін қорғаумен өткендіктен, кенттер салып, медреселер ашып діни ілімді дамытуға мүмкіндіктің шамалы болғандығы - тарихи шындық.Сосын, «қыз қуу» секілді кейбір дәстүрлер, мысалы, көрші өзбектерде, татарларда болмағандығы хақ. Алайда, (назар аударыңыз!), бұл қазіргі заманғы қазақтың «заочный мұсылман» болуына «рұқсат» деген сөз емес, қате түсініп қалып жүрмеңіз.

  • Құрметті Тимур аға!
    Сізге өзімнің дінтанушы досым жайында сауал жолдамақшы едім. Досым Түркия мемлекетінде 6 жыл дінтану саласында оқып, диплом алып келді. Діни білімі өте жоғары. Дей тұрғанмен де қазір болса ауылда жұмысыз жүр. Дін саласында жұмыс істегісі келеді. Бірақ қаншама діни орталықтарға барса да ешкім алмайды. Қояр кінәсі шетелде оқып келгенсің...
    Елімізде менің досым сияқты шетелдерде діни білім алып келген қаншама азаматтар, аудармашы, құрылыс, жүргізуші сынды т.б. салада қызмет атқарып жүрсе, көпшілігі сенделіп бос жүр. Олардың бітірген мамандықтары дін саласынан басқа жаққа жарамайды. Өзіңіз бір орталықты басқаруға ат салысып жүрген азаматсыз ғой. Айтыңызшы Сіздердің не болмаса басқа да дін саласындағы орталықтар осындай азаматтарды жұмысқа алмауының басты себептері неде?

  • Өкінішке орай, шын мәнінде, айтылған ойыңыздың ащы шындығы сезіледі. Кезінде шетелге діни білім алуға кеткен кейбір жастарымыздың ондағы теріс ағымдардың ықпалына түсуі жиілегендіктен, қазіргі таңда шетелден оқып келгендерге күдікпен қараушылық бар.


    Бұл күйінішті жағдайды оңалтуға мейлінше ат салысқанымыз жөн. Бұл жерде атап өтетін маңызды мәселелердің бірі, біз демократиялық мемлекет болғандықтан, шетелде діни білім аламын деушілерге құқықтық тұрғыда үзілді-кесілді тиым сала алмаймыз. Дегенмен ондағы студенттеріміз міндетті түрде консулдық есепке тұрып, ондағы қазақ елшілігімен байланыстарын үзбегендері абзал. Себебі студенттеріміздің біршамасы шетелге әртүрлі сылтаумен (мысалы, туристік визамен) кетіп, кейін ол жақта заңңан тыс түрде қалып, ресми түрде ешбір жерге оқуға түспестен-ақ, қарапайым тілмен айтқанда, әшейін «партизан» болып, шайхтардан ілім алып жүрген жағдайлар да баршылық. Осыдан теріс ағым жетегінде кету қаупінің арту ықтималдылығы байқалады.


    Алайда, бұған қарамастан, қазіргі таңда мемлекетіміз бұл мәселеге қатысты шет елдерде діни білім алу үдерісін реттеуді қолға алып, аталмыш студенттеріміздің бірқатарын елге қайтарып, оқуларын «Нұр» ислам университетінде жалғастыруына жағдай жасауда. Ал, Сіздің досыңызға қатысты келгенде, niac07@nur.kz адресіне өз резюмесін жіберсе, жұмысқа бірден қабылдай саламыз деп уәде бере алмаймын, дегенмен назар салып қарастырамыз. Сауатты дінтанушы және теолог мамандар бізге қашан да қажет.

  • Қазақстан Республикасының заңнамасында «Қазақстан – зайырлы мемлекет. Яғни діннен бөлінген мемлекет» делінсе Елімізде мемлекеттік орган ретінде Дін істері жөніндегі агенттік құрылды. Бұны қалай түсінуге болады?

  • Қазақстанда дін мемлекеттен бөлек болса да, қоғамнан бөлек емес. Сондықтан мемлекеттің қоғамда болып жатқан түрлі үдерістерді ден қойып қадағалап, оларды белгілі бір деңгейде реттеп отыруы - заңды әрі орынды. Ал Дін істері агенттігіне келгенде, оның негізгі қызметі діни бірлестіктер мен мемлекеттік органдар арасындағы қарым-қатынастарды реттеу болып табылады.

  • Жоғарыдағы жігіттің айтып отырғаны заң тұрғысынан дұрыста емес шығар. Алайда менің сұрағым бұған мүлдем қатысты емес. Елбасы ең соңғы жиналысында: «Бізге нәтиже керек» - деген болатын. Ал біздің елімізде ҚМДБ және Дін агенттігі бар. Осы екі құрылымның жұмыстарының нәтижесі қаншалықты халыққа ықпалын тигізіп жатыр?

  • ҚМДБ – ең алдымен, Қазақстандағы ислам үмметін бірлестіруші құрылым. Біздің еліміздің мұсылман жамағатына бірліктің ауадай қажет екендігі күмән тудырмайды. Солай болғанда да, ҚМДБ аяғына тік тұрып, мұсылман қауым ішінде орын алған ахуалды өз бақылауынының астына алғандығы біртіндеп сезіліп келеді. Ал ДІА болса, зайырлы мемлекеттік құрылым ретінде діни мәселелерге тікелей араласпайды, бірақ, ол да діни бірлестіктер мен мемлекеттік органдар арасындағы қарым-қатынастарды жүйелендіріп, реттейді. 2012 жылдың 25 қазанында аяқталған діни бірлестіктерді тіркеу және қайта тіркеу үдерісі соның айғағы. Егер діни бірлестік өзінің құқықтары мен міндетері нақтыланған жарғысымен тіркелген жағдайда, оның қызметі мемлекеттік органдар үшін ашық сипатта болады. Ал, егер, аталмыш бірлестіктің қызметі Ата заңына немесе азаматтардың жеке құқықтарына қайшы келген жағдайда, оны жауапқа тарту оңайға соғады.

  • Елімізде теология мамандары мен дін танушы мамандарының бірлестігі бар ма? Мәселен, журналистер, әйелдер т.б. қоғамдық қорлары бар Осы секілді қорлар құрылса, дін саласын біраз болса да реттеген болар едік?

  • Әзірге Қазақстанда теологтар бірлестігі жоқ, тек 2011 жылы Қазақстан дінтанушыларының І форумында құрылған дінтанушылар конгресі бар.

  • Бұқаралық ақпарат құралдарынан, фильмдерден исламофобия деген терминді соңғы кездері жиі еститін болдық. Алаңдауға еш негіз жоқ деп, арқаны кеңге салған біздің елімізге де бұл құбылыс мұхит кесіп келіп жетті. Көзі ашық, көкірегі ояу азаматтар фобияның қорқыныш екенін біледі, алайда ізгілік жолын сілтеген ислам қалайша үрей ұялатуы мүмкін?

  • Үрей ұялататын Ислам дінінің өзі емес, әрине. Исламофобияның өрістеуіне себеп болатын факторлар, менің пікірімше, үшеу:


    біріншіден, Исламды дискредитацияға ұшыратуды саналы түрде мақсат ететін топтардың (ең алдымен, кейбір батыс елдеріндегі) ақпараттық саясаты;


    екіншіден, діни сауаты таяз адамдардың кез келген жалғанға сенгіштігі (мысалы, «уахабистердің» кішкентай балаларды «құрбанға шалатындығы» туралы);


    ал үшіншіден, зор өкінішке орай, Ислам атын жамылып қылмыстық әрекеттер жасап жүрген топтар шынында да аз емес.

  • Құрметті Тимур мырза!

    Сізге қояр сауалым жоғарыдағы қойылған сұрақтар мен Сіздің берген жауабыңызға байланысты болып отыр. Сіз «Қазақстан Республикасының заңнамасында «Қазақстан – зайырлы мемлекет. Яғни діннен бөлінген мемлекет» делінсе Елімізде мемлекеттік орган ретінде Дін істері жөніндегі агенттік құрылды. Бұны қалай түсінуге болады?» деген сұраққа «Қазақстанда дін мемлекеттен бөлек болса да, қоғамнан бөлек емес. Сондықтан мемлекеттің қоғамда болып жатқан түрлі үдерістерді ден қойып қадағалап, оларды белгілі бір деңгейде реттеп отыруы - заңды әрі орынды. Ал Дін істері агенттігіне келгенде, оның негізгі қызметі діни бірлестіктер мен мемлекеттік органдар арасындағы қарым-қатынастарды реттеу болып табылады» деп жауа берген екенсіз. Алайда бұл жауапқа менің жеке басым онша қанағаттанбай отырған секілдімін.
    Мен өзім бұл сұрақты дін саласында қызмет атқарып жүрген біршама шенді-шекпенді, ғылыми атағы жер жаратын ағаларымызға жолдап әлі күнге дейін тұшымды жауап ала алмай келемін. Расында да тек мен емес қоғамдық орталарда зайырлылық ұғымын әркім әрқалай түсіндіріп жүр. Осы тақырып жөнінде өзіңіз егжей-тегжейлі түсіндіріп берсеңіз деп үміттенемін?!

  • Зайырлық ұғымына қатысты ең үлкен теориялық мәселе мынада: жер бетіндегі 200-ге жуық мемлекеттің басым көпшілігі «зайырлы» болып есептеледі. Дегенмен, ол мемлекеттерде қолданылып жүрген мемлекеттік-діни қарым-қатынас моделдерінің арасында ұқсастығынан гөрі айырмашылықтары көп. Мысалы, дінді мемлекеттен де қатаң түрде айырып, оны қоғамнан да бөлуге атсалысатын Франция бар, және әрбір діни қауымға толығымен өз заңдары бойынша (мұсылмандарына – шариғат бойынша) өмір сүруге рұқсат беретін Малайзия бар, екеуі де зайырлы мемлекет. Басқаша айтқанда, зайырлылықтың бір «әлемдік стандарты» жоқ.


    Қазақстан Республикасында дін және діни бірлестіктер мемлекеттен ажыратылған, бірақ мемлекет діни саладағы үдерістерді қадағалап, оған ықпал жасауға атсалысып жатыр, бұған қоса, ең ірі екі конфессияның ерекше тарихи рөлін де ресми түрде мойындап отыр, себебі, бұл саланың біздің мемлекет үшін стратегиялық маңызы бар. Сондықтан, мұнда ешқандай қайшылық жоқ деп ойлаймын. Дінді қоғамнан бөліп тастай алмаймыз, сонымен қатар, унитарлы әрі көпдінді ел болған соң, Малайзиядағы сияқты моделді Қазақстанда қолдану да қиын.

  • Қазақтың жаңажылы Наурыз мерекесінде «оттан секіру» әдеті бар. Бұл әдет біздің салтымызға қай уақыттан бастау алады?

  • Кешірім сұраймын, бірақ қазақта «оттан секіру» әдеті бар дегенді Сізден алғаш рет естіп отырмын. Керісінше, оттан секіруге, отты кесуге болмайды деген ырым бар сияқты, білуімше... Оттан секіру әдеті, мысал үшін, күрттерде бар, ал қазақта жоқ және болған емес.

  • Ассаламу алейкум! Сурайын дегеним: Тазабеков Мұхаммеджан, Бекболат Тілеухан, Дарын Мүбаров, Бейбіт Сапар Али, деген кисилерди интернетте адаскандар деп айыптап жургендер бар, кимдики дурыс? осы кисилер туралы айтып беруіңізді сұраймын?

  • Уа алайкум ас-салам! Ең бірінші, мен имам болмаған соң, кім «адасып», кім «адаспағандығы» жайлы «шариғи фәтуа» бермей-ақ қойсам бола ма екен?


    Оның үстіне, мыналарды да айта кеткен жөн:


    - аталған тұлғалардың әрқайсысының позициясы мен діни бағытын жеке қарастырып, бір-бірімен араластырмаған дұрыс деп ойлаймын, әсіресе, Д. Мүбаровтың жағдайы ерекше;


    - оларды «адасқан» деп айыптаушылар да әртүрлі тұрғыдан айыптауы мүмкін ғой. Мысал үшін, М. Тазабеков, Б. Тілеуханды кейбіреулер «сәләфиттер» деп айыптаса, сәләфиттер тарапынан да кей кезде қатаң сынға ұшырап жатады.


    Бір сөзбенен айтқанда, қойған сұрағыңыз расында да өте күрделі. Өз басым зайырлы сарапшы ретінде одан саналы әрі ашық түрде «қашуыма» рұқсат беруіңізді сұраймын.

  • Венгрия астанасы Будапешт қаласындағы Орталық-Еуропа университетінің ұлт және ұлтшылдық теориясының магистр дәрежесіне жеткен екенсіз. Айтыңызшы осы, Қазақ ұлты 13-ғасырда көріне бастаған және қазақтар Қағандар мен хандардың ұрпақтары деп айтылып жатады, қаншалықты шындық?. Осы екі сұраққа жауап беретініңзге сенімдімін.

  • Бұл сұрағыңыздың дінге тікелей қатынасы болмағанымен, оған шамам келгенше жауап беріп көрейін. Ең бірінші, қазақтың этнос ретіндегі тарихы мен қазақ деген саяси идентитеттің (идентичность) тарихын бір-бірінен ажырата білген дұрыс деп ойлаймын. Этнос ретінде қазақ (сондай-ақ, қазаққа шыққан тегі мен дәстүрлі мәдениеті жағынан өте-мөте жақын ноғай, қарақалпақ) этносының тамыры өте терең, тарихы көне. Мысал үшін, 15-ғасыр эпосының тілі қазіргі заманғы қазақ тілінен аумайды, ал түркі тілдері, жалпы алғанда, тез өзгере бермейді. Яғни, қазақ-ноғай ЭТНОСЫның 13-ғасырдан да көне тарихы бар екеніне күмән жоқ.


    Екінші жағынан, САЯСИ идентитет ретіндегі, дәл мәніндегі «қазақ» ұғымы Қазақ хандығынан, яғни қазіргі қазақ халқын құрап жатқан ру-тайпалар бір ту астында бас қосқан кезеңнен басталады деп ойлаймын.


    Сонымен қатар, менің жеке пікірім бойынша, қазақ тарихнамасын жазған кезде оның бастауын Қазақ хандығынан көрі Алтын Ордадан шығарған дұрыс:


    - біріншіден, қазақ руларының басым көпшілігі Алтын Орда құрамына кірген,


    - екіншіден, кейінгі кезде құрылған Қазақ хандығын билеген династияның салтанаты сол Алтын Ордадан (Жошы Ұлысы) басталады,


    - ал үшіншіден, қазіргі мемлекетіміздің тарихын Еуразиядағы ең ұлы империялардың бірінен шығарып оны мақтан тұта білсек мұның зияны не?

  • Тимур Мырза!


    Сіздің жоғарыдағы халықтың сұрақтарына берген жауаптарыңызды оқып шығып, танысып шықтым. Алайда, Сіздің «қазақ емеспін, не істей аласың» деген дөрекілеу жауаптарыңыз көңіліме қоныңқырамады. Мүмкін басқалай жауап берсеңіз болмас па еді?!Сондай-ақ, Сіздің берген жауаптарыңыздан нақтылық таба алмадым. Берген жауаптарыңыздың көпшілігінде біреуден қорқып отырғандай жауап бергенге ұқсайсыз.

  • Құрметті Ереке!


    Егер менің жауаптарымның бірі Сізге дөрекілеу көрінсе ол үшін кешірім сұраймын, біреуді ренжітіп, көңілін қалдыратын ойым жоқ еді, қалжыңдап жазғаным ғой. Сонымен қатар, сарапшыға жеке сұрақ қоюды расында да орынсыз деп есептеймін. Сунгат Абенов деген оқырман ұлтымды сұраса, құрметті Ахмад (тура сіздің сұрағыңыздан кейінгі сұрақ) ақидам қандай екенін білгісі келеді. Жеке сұраққа мен бұл жерде жауап бермеуіме ренжімеуіңізді сұраймын. Ал, «қазақ емеспін» деп мен қашан айттым?.. ))


    Екінші сұрағыңызға келгенде, мен біреуден қорқып жазбаймын, бірақ кей кезде таңдап сөйлеуге тырысатыным рас. Мұның себебі, Дін істері агенттігіне қарайтын құрылым басшыларының бірі болғандықтан, айтқан әрбір сөзім Агенттіктің позициясы екен деп қабылдануы мүмкін. Абайлап жазғанымның себебі осы ғана. Өзіме қойылған сұрақтардың мазмұндық жағына келгенде шамам келгенінше толық жауап беруге атсалысып жүрмін.

  • Әссәләму аләйкум уа рахмәтуллаһи уа бәракәтуһ! Құрметті Тимур аға, сіздің ақидаңыз матуруди ма?

  • Уа алайкум ас-салам уа рахматуЛлаһи уа баракатуһу уа мағфиратуһ!


    Ақида тақырыбын қалың көпшілікке жайып, қозғамау керек деген көзқарасты әлденеше рет алға тартқаным үшін кейбір комментаторлар тарапынын қызық пікірлер көрдім, бұл сұрағыңызды қойып отырған себебіңізді де түсінемін. Кешірім сұраймын, бірақ, ұлт мәселесі сияқты, бұл да жеке сұраққа жатады..

  • Әссәләму аләйкум уа рахмәтуллаһи уа бәракәтуһ! Құрметті Тимур аға, тахияшылар деген кімдер?

  • Уа алайкум ас-салам уа рахматуЛлаһи уа баракатуһу уа мағфиратуһ!


    «Тахияшылар» деген өз алдына діни топ Қазақстанда жоқ сияқты. Жалпы, «тақия» деген терминнің мағынасы – шынайы көзқарастарын, сенімін жасыру деген сөз, ол белгілі жағдайларда шиилер тарапынан қолданылатын әдіс. Ал, Қазақстанда өздерінің көзқарастары мен ұстанымдарын жасыру тактикасын кей кезде тәкфиршілер қолданады, бұнымен қоса, өзге топтар да болуы мүмкін. Біздегі «тақияшылар» деген – солар ғой деймін, осылай жасырынып жүргендердің ортақ лақабы шығар. Ал, «тақияшылар» деген өз алдына дербес ағым бар дегенді естімеппін.

  • Құрметті Тимур мырза!
    Өзіңіз ғылым саласында біршама жылдар еңбек еткен екенсіз. Айтайын дегенім, өзім дінтануша болғандықтан дін саласына қатысты шыққан еңьектерді (кітаптар, мақалалар, зерттеулер т.б.) үзбей оқып жүруге тырысамын. Байқағаным біздің елде дін саласында ауыз толтырып айтарлықтай еңбектер шықпай отыр. Бұлай дегенім артық айтқандық шығар. Бірақ шыққан кітаптардың дені аудармалар сияқты көрінеді. Араб, орыс, түрік т.б. тілдерінде жарық көрген еңбектердің қазақша аудармасы сияқты. Бұған елімізде мән беріп жатқан ешкім жоқ. Оларды тексеретін де елімізде бірде бір мекеме жоқ сияқты...?!
    Бүгінгі таңда Еліміз көркейіп дамып келе жатыр. Ислам әлемінің негізгі қайнарларын қазақ тілінде сөйлететін уақыты да жеткен секілді. Қазақстандағы ислам дінінің таралу тарихы да әлі күнге жөнді қаралып, өз деңгейінде зерттелмей келе жатқан секілді.... Айта берсең сұрақ көп.
    Осы аталған тақырыптар төңірегінде өз ойыңызды білдірсеңіз?

  • Бұл байқағаныңыз, өкінішке орай, дұрыс: Қазақстанда шығатын ислами әдебиеттердің бірсыпырасы я шет тілдерден жасалған аудармалар, я болмаса ең өзекті, жиі қойылатын сұрақтарға жауаптар жинағы түрінде жазылған кітаптар. Мұның себебі, Қазақстанда өз алдына дербес теологиялық мектептің әзірше қалыптасып үлгермегендігі.


    Бір жағынан, бірқатар тақырыптарға қатысты сапалы еңбектер дайын тұрғанда (әсіресе, қазақшаға жақын, аударуға оңай түрік тілінде болса) «велосипед ойлап табудың» қажеті жоқ та шығар. Дегенмен, әр елдің тарихын, мәдениетін, бүгінгі күнгі жағдайын, сол елдің мұсылмандарын ерекше толғандыратын мәселелерін қамтитын, сонымен бірге, сол елдің оқырмандарына ұғынықты тілмен жазылған кітаптар қайткен күнде де қажет-ақ, көптен бері зерттелініп қойған тақырыптарда болса да. Бұл жерде Сіздің пікіріңізбен келісемін.


    Ал, Қазақстандағы ислам дінінің таралу тарихын зерттеу тақырыбына келер болсақ, ол қазіргі таңда қолға алынып отыр, мысал үшін, біздің Орталық тарапынан «Қазақтың салт-дәстүрі мен Ислам» және «Қазақ ойшылдарының діни мұрасы» деген тақырыптарда қомақты ғылыми еңбектер дайындалып, таяуда жарыққа шығайын деп жатыр.


    Бұл, әрине, зор жұмыстың басы ғана. Қазақтың тарихы мен мәдениетінің Исламмен байланысы – діни экстремизмге қарсы күрес болсын, ұлт құрылысы (соның ішінде көңіл толтыратындай ұлттық тарихнаманың жазылуы) болсын, Ел үшін стратегиялық мәнге ие бағыттардағы жұмыс үшін шешуші рөл ойнайтын мәселелердің бірі.

  • Дінтану сараптамасын жасағанда бір жүйесі, қағидасы барма әлде сарапшының сол уақыттағы көңіл күйіне қарайсыздарма. Болса осы сараптама жүргізу қағидаларын айтып берсеңіз?

  • Құрметті Тимур мырза! Өзіңізге жолдаған сауалыма көңіл бөліп, пікірімді құптағаныңызға қуаныштымын. Алайда Сізге тағы да сауал жолдағым келіп отыр. Соңғы кездері ғаламтор беттерінде діни сайттардың саны өсіп келе жатқандығы белгілі. Дегенмен де, аталмыш сайттардың кейбірінің дәстүрлі ислам дінін насихаттайтынына күмәнім бар. Бүгінгі күні мемлекеттік және ресми тілде жұмыс жасайтын елудің маңайында діни ақпараттар тарататын сайттар жұмыс атқарып келеді. Араларында 10-15 сайт ҚМДБ-ның серіктестеріміз, әрі Ханафи мазхабын насихаттаймыз деп жазғанымен, іс жүзінде мүлде басқа дүниелерді (Ханафи мазхабына жат) тықпалауда. Елімізде аталмыш сайттарды бақылауда ұстап, іс-әрекеттерін қадағалап, оғаш қылықтарын ескертіп отыратын орган, мекеме немесе ұйым бар ма? Меніңше жоқ сияқты. Сізге айтар өтінішім осы тақырыпты көтеріп, арнайы органдармен бірлесіп семинар немесе кішігірім басқосу өткізіп, мәселенің ушықпай тұрғанда алдын алу шарасын өткізуге мұрындық болсаңыз дегім келеді?!

  • Ассалаумағалейкум Тимур! Сізге қояр сұрағым шетелдерде діни бағытта оқып жатқан қазақстандық жастардың тағдыры жайында болып отыр. Бейресми мәліметтерге қарағанда бүгінде шетелдерде діни оқу орындарында мыңға тарта жастар білім алып жатқан көрінеді. Бұл қаншалықты рас? Естуімше Түркияда, Мысырда, Саудияда және т.б. ислам елдерінде білім алып жатқан жастардың басым көпшілігі белгілі жамағаттардың ықпалында қалып жататын көрінеді. Мысалы, Түркияда оқып жатқан достарымның айтуларынша онда діни бағытта және өзге де салаларда білім алып жатқан жастар жамағаттарға тиесілі діни пансионаттарда, арнайы жатақтарда тұрып жатқан көрінеді. Бұл жағдай Мысыр, Саудия және т.б. ислам елдерінде білім алып жатқан жастардың барлығына ортақ деп айтсам, артық айтқандық емес шығар. Шетелдерде діни білім алып, арнайы жамағаттардың жарылқауына малданып, өз елінде өзге жамағатты құруға атсалысып жүрген қаншама азаматтардың іс-әрекеттеріне бүгінгі күні бәріміз куә болып жүрміз. Тіпті, жат ағымның арбауын санасына сіңірген кейбір мәңгүрттер өз елін өзгеге сата салудан тайынбайды да. Айтайын дегенім бізге шет елдерде оқып жатқан жастардың жағдайынан хабар алып, оларға өз елінің қамқорлығын сезіндіретін арнайы ұйым (қор, бірлестік т.б.) керек секілді.

  • Cәлеметсіз бе, Тимур мырза! Қазақ тілінде Құран кітаптың аудармасын оқимын. Алайда байқағаным Құран кітаптың қазақша аударған "Халифа алтай", "Ғазиз Ақытұлы мен Мақаш Ақытұлы", "Уақап Қыдырханұлы" сынды азаматтардың кітаптарында кейбір жерлерінде едәуір айырмашылық барын байқадым. Мұндай аудармалар адамды тура жолдан адастырмай ма? Менің аталмыш кітаптардан қайсысын оқығаным дұрыс?

  • Әссәләму аләйкум уа рахмәтуллаһи уа бәракәтуһ! Құрметті Тимур аға!
    Қазақстанда көп әйел алу мәселесі біраз жылдар бұрын Парламентте көтерілген болатын, алайда бұл мәселе қолдау таппады. Ал дін саласында қызмет етіп жүрген сарапшылар тарапынан (Сізді қоса алғанда) бұл мәселенің қашан да талқыға салынғанын байқаған емеспін. Сізден сұрарым: Сарапшы-политолог әрі дін саласында қызмет етіп жүрген маман ретінде Сіздің осы мәселеге қатысты жеке пікіріңіз қандай?

Тіркелген қолданушылар ғана пікір қалдыра алады. Сондықтан, сізге сайтта тіркелуіңізді немесе құпиясөзді қолданып, кіруіңізді ұсынамыз.