Өз қалаңды таңда: X
Намаз уақыты:
  • Таң 03:07
  • Күн 04:57
  • Бесін 13:18
  • Екінті 18:51
  • Шам 21:28
  • Құптан 23:18
  • 5
  • маусым

    жұма

  • 13
  • Шавва́ль

    1441

Кенжетай Досай Тұрсынбайұлы

Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ,  Түркология ғылыми-зерттеу институтының директоры

  • 4851
  • 79
  • 12.06.12

Оңтүстік Қазақстан облысы, Ордабасы ауданы Төрткөл ауылында 1968 жылдың 21 ақпанында дүниеге келді. Түркістан қаласындағы Ахмет Иасауи Университетінің, философ-дінтанушы және араб тілі мұғалімі мамандығын тамамдады. Түркия Республикасында Анкара Университеті Әлеуметтік Ғылымдар Институтында Магистратура және Докторантура ислам философиясы докторы ғылыми атағын алды.

Ғылыми еңбектері:

1. Аудармалары: «Иасауи жолы», «Әзірет Сұлтан Қожа Ахмет Йасауи “Мират-ул Қулуб”», «Қожа Ахмет Йасауи жолы және Хикметтер»,  «Сындарлы он жыл». 

2. Кітаптары: «Қожа Ахмет Йасауидің моральдық философиясы», «Қожа Ахмет Йасауи және оның ойлау жүйесі», «Қожа Ахмет Йасауи дүниетанымы», «Қожа Ахмет Йасауи дүниетанымындағы адам мәселесі (Монография). Қолжазба құқында», «Дәстүрлі түркілік дүниетаным. Оқулық» кітаптарының авторы. 

 

Құрметті бауырлар, интернет-конференция барысында сіздерді толғандырып жүрген сұрақтарыңызға қолымнан келгенше жауап беруге әрқашан дайынмын. Сондықтан, барынша белсенділік көрсетіп сұрақтарыңызды қоя беріңіздер. Сіздердің бізбен бірге болуларыңызды қалаймын.

Сәлеммен Досай Кенжетай.

Пікірлер (79)

  • Құрметті Досай аға Сопылық және тариқатарда «қылует» сөзінің мағанасын және бұл істің мақсатын айтып беріңізші?

  • Иасауи тариқатында қылует: Халуат-(а) (қазақша қылует), Арабша, сөздік мағынасы жалғыз қалу, қуыс бір таса жерде оңашалану дегенді білдіреді. Сопылық терминологияда қылует, муридтің бар ықыласын белгілі мақсатқа бағыттауы және кейбір арнайы зікірлер арқылы риязаттарды орындау үшін шайхтың муридінің рухани хәлін қараңғы, сыртқы әлемнен жырақтау орындарда яғни, жерден қазылған мекенде, белгілі уақыт ішінде тәрбиелеуін білдіреді. Жүректі (қалбты) бөтен сенімдерден, жаман әдеттерден арылтуды, муридтің бүкіл болмысын Аллаға арнап, Одан басқа барлық нәрседен қол үзуін де қылует дейді. Яғни, қылует-рухани жалғыздықты, тәнімен “халық” арасында, жаны-рухымен Хақпен бірге болуды білдіреді. Иасауи тариқатында қылуетке түсудің дәстүрлі этикалық қағидалары бар. Қылует уақыты қырық күн. Оны “шілдехана” дейді. Қылует мақсат емес, мақсатқа барар жолдағы рухты арылтудың құралы.

  • Қожа Ахмет Иасауи тариқатының тарихи таралу жолы қандай? 

  • Иасауи ілімі уақыт тұрғысынан ХІІ ғасырдың жартысында Мауераннаһр, Түркістан, Ферғана яғни, бүгінгі Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан және Түркменстан мен Тәжікстан территорияларына таралды. Міне, осы жерлерде Иасауи ілімі жаңа рухани құндылықтарын жалғастырушы мұрагер - шәкірттері адамзат тарихында өзіндік іздерін қалдырды. Түркілік мәдениет негізінде құрылған барлық тариқаттар осы Иасауи ілімі мен жолы негізінде қалыптасты. Мұны Нақшбандиййа (Мұхаммед Бахауиддин Нақшбанди (1389 ж.қ.б.) мен Кубрауиййа (Нажмаддин Кубра-1221 ж.қ.б.) силсиласындағы Ахмет Иасауи шәкірттерінің орын алуынан көруге болады. Иасауи мәдениетінің Үндістандағы мұрагерлері Хайдариййа тариқаты болатын. Бұл туралы деректер ХІV ғасырда Ибн Баттута Саяхатнамасында, кейіннен Симон Дигбу, Терри Зарконъе сияқты Батыстық ориенталистердің еңбектерінен орын алған. Онда Иасауи дәруіштерінің ХVІ ғасырға дейін Синд, Пенджаб аймақтарында өз ілімдерін таратқандығы туралы мәлімет бар. Кіші Азия-Анадолыда Иасауи ілімі ХІІІ ғасырдың бірінші жартысынан бастап Хайдарилік тариқаты арқылы ене бастады. Құтб-уд-дин Хайдар (ХІІІ ғ.) кейіннен ХVІ ғасырдың басында құрылған Бекташиййа тариқаты да Иасауи ілімінің жалғасы ретінде тіршілігін жалғастырып келеді. Алтын Орда дәуірінде Өзбек Хан (1313-1341) кезеңінде исламның ресми дін ретінде танылуы нәтижесінде суфилік Еділ бойына XІІІ-XІV ғ. енді. Суфилікті Бұлғарларға әкелген Иасауийа тариқатының өкілдері болды. Осы суфилердің арқасында ислам діні қалалықтар мен саудагерлердің діні сипатынан арылып, далалық көшпелілер арасында әсіресе ауылдық елді мекендерге тереңдеп жайылады. Бұл кеңістікте Иасауи ілімі исламның өзегі ретінде қабылданып, ХІІ-ХІV ғасырлар арасында Орта Азия, Таяу Шығыс, Үндістан жерлеріндегі саяси оқиғалар, мәдениет көші негізінде Хорезм, Хорасан, Азербайжан арқылы Кіші Азия, Анадолы топырақтарына, одан Балқан, Еділ-Оралға дейінгі аймаққа жайылды. Иасауийа тариқатының ықпалы кейінгі дәуірлерде қазақ-қырғыздар арасында шектеліп қалды. Иасауи жолы ХVІ ғасырға дейін Ферғана, Ош, Өзбекстан жерінде өзінің өміршеңдігімен танылса, ХІХ ғасырдан ХХ ғасырдың 70-ші жылдарына дейін яғни, Кеңестік дәуірде де аты аталған аймақтарда өз тіршілігін сақтап қала білді. ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қырғызстанда “Лахшылар” (Аллаһчи) атымен Сәнуар (1870) шайхтың басшылығымен Иасауиййа тариқаты қайта жаңғырды. Кейіннен бұл тариқат Кеңестік режимге қарсы “ғазауат-жихад” көтерілістеріне мұрындық болды. 1920 жылы осы “Лахчилер” тариқатының жалғасы ретінде Әбутәліп Сатыбалдиев деген шайхтың басшылығында “Шашты ишандар” тариқаты шығып, кеңестік атеизм үгіт-насихатына қарсы астыртын іс-шаралар жүргізген. 1955 жылы Өзбекстанда да Мадарифов Тұрсынбай Ишан басшылығында кеңестік жүйеге қарсы ашық жихад жарияланған. 1961 жылы бұл әрекет әшкереленіп, Кеңес Өкіметі оларға қарсы Орта Азия Дін Істері Басқармасы арқылы күрес жүргізген. Нәтижеде суфилер жеке-жеке тұтқындалып, Сібірге жер аударылған. Бұл туралы деректерді Қырғызстандық Мамбеталиев Сатыбалдының 1969 жылы жарияланған “Киргизиядағы кейбір мұсылман ағымдарының қалдықтары және олардың тарихы” атты еңбегінен, сонымен қатар Кеңес дәуірінде де Иасауи ілімінің сақталуы мен қоғамдағы орны туралы француз зерттеушісі А.Қ.Беннигсонның “Суфи және Комиссар: Ресейде Ислам тариқаттары” атты кітабынан танысуға болады

  • уахабит салафиттер қазақ билігіне саясат үшін керек пе әлде шыныменен билік сол жолды таңдап отыр ма

  • Билік негізінен зайырлылық ұстаным бойынша ешқандай дін немесе конфессияны тұтынбайды. Бірақ биліктегі кейбір лауазым иелері сол топтың ықпалында кетуі мүмкін. Өзінің сенімін басқаларға зорлап таңуға тырысуы да ықтимал. Қазақ билігі әлі дін феноменінің мәніне жете алған жоқ деп есептеймін. Абсурды да сол, Әлем діндерінің съезінде дін лидерлерін жинаймыз, бірақ шамның жарығы түбіне түспейді деген.

  • қайтсе ширк болады Шірік деген не өзі

  • Егер, сіз Алла атымен қоса қабат басқа да тылсымның барлығына сенім білдірсеңіз яғни, ғибадат психологиясы тұрғысынан онда ол ширк болғаны. Яғни, сіз Аллаға да басқа да құдірет деп танылған күшке сенгеніңіз болып табылады. Сөздік мағынасы Аллаға ортақ қосуды білдіреді. Танымдық психологиялық тұрғыдан ол адамның ішкі әлеміне қатысты ұғым. Ширк адамның өзін табуға кедергі келтіретін ең басты қауіп кедергі. Өзін тануға барар жолды жауып тастайды, тұтастыққа жете алмайды. Ал, біздің қазақ мұсылмандық түсінігінде қалыптасқан түсініктердің ешқайсында ширк жоқ.

  • еліміздегі дінге қатысты пікіріңізді оқыдым "Дін және саясат" деген мақалаңыздан. Агенттік осы мәселелерді сіздер сияқты ғалымдармен кеңесе ме

  • Агенттіктің қызметі осындай мәселелр туралы кеңесіп отыруы шарт. Кеңеспесе де бұқаралық ақпарат беттерінде жарық көрген материалдарды сараптап қажетіне жаратып отыруы тиіс.

  • Мұсылмандар Басқармасына, Дебісәлі муфтиге сосын Ламашариф басқарып отырған агенттіктің жұмысына көңіліңіз тола ма

  • Толатын жері де, толмайтын жері де бар. Толмайтын жерлерін сынға аламыз. Ондағы мақсатымыз, осы жайттарды ескерсін деген ниет. Қазақ мұсылмандығының үш негізгі тұғыры бар. Ол ақидада матуриди, фикхта ханафи және діни тәжірибе мен ахлақта Иасауи жолы осы үш тұғырдан айнымасақ, өз болмысымызды сақтаймыз.

  • дінді сіз философиялық тұрғыдан түсіне алмасаңыз оган деген қарым қатынасыңыз баянды болмайды

  • Рас, дінді философиялық тұрғыдан түсіну деген болмыстық онтологиялық мәселе. Егер адам өз ақыл ойымен дін туралы толғана алмаса, Алла мен өзінің арасына біреуді қосып, соның жетегінде кетіп, рухани психологиялық жаттануға апарып соғады. Бұл нағыз жаттану, салафтардың сөзімен айтқанда «ширк».

  • әбуовтар дінді де философияны да қатырмай ақ Ясауиді танытып жүр содан келіп Иасауиге деген құрмет азайды....... Сіз осы ойға қалай қарайсыз

  • Мен, діни ахуалды, тарихи сананы, діни тәжірибені жалпы осындай мәселелерді Әбуов сияқты бірлі жарым адамдармен өлшеп бағалауға қарсымын. Керісінше Әбуовтын статусы да, керісінше сізге кеңес айтуға жарайды.

  • Құрметті Досай Кенжетаев! Ислам дінінің Пайғамбарымыздан бері келе жатқан «ақиқат ақ жолы сопылық» жолын ұстанған Қожа Ахмет Иасауи бабамыздың мәдениетімен қазіргі қазақ қоғамына арасында бір байланыс барма, яғни кәзір Қожа Ахмет Иасауи бабамыздың өсиеттерін орындап жүрміз ба?

  • Ясауи дүниетанымының негізінде сопылық жатыр. Сопылық ешқашан исламға сырттай оппозициялық сипатта болған емес! Сопылық исламның мазмұны, мәні. Ал форма мен мазмұн біртұтас нәрсе. Сопылық исламның, мұсылмандардың ең қиын-қыстау кезінде қорғаушысы бола білген. Мысалы, тарихта моңғол шабуылына қарсы, кубраийа, крестшілерге қарсы шазилия, ақ патшаның отарлауына қарсы Ясауиа, нақшбандиа, қалмақтарға қарсы нақшбандиа, Африкада француз империалистеріне сенусийа, тижанийа, ағылшындарға қарсы сухрауардийа тариқаттары үздіксіз соғыс жүргізді. Көрдіңіз бе, сыртқы дұшпандарға қарсы азаттық соғысын жүргізу мұсылман әлемінде тариқаттар арқылы мүмкін болған еді. Бұл соғыстар сол дәуірлерде өз мәдениетін, еркіндігін, азаттығын, Отанын қорғау үшін жүргізілді. Сонда сопылық – исламға оппозиция ма? Жоқ әлде мұсылмандардың рухани тірегі ме? Оны өзіңіз саралаңыз. Тарихтағы Ясауи жолы – дін іші тұтастыққа және діндер арасы татулық пен толеранттылыққа шақырады. Бұл жолдың ұстанымдық негізі – шариғат, психотехникалық жүйесі – тариқат, танымдық негізі – мағрифат және ақиқаттан тұрады. «Шариғатсыз тариқатқа, мағрифатсыз ақиқатқа өтуге болмайды», – дейді Ясауи. Ясауидің төрт ұстанымы мен шарты, яғни «заман, мекен, ихуан, рабти сұлтан» қазақ мемлекеттілігінің негізгі ұйытқысы болды. Ясауи жолы фикхтық жағынан Имам ағзам Әбу Ханифаның, ақаидтық (доктриналық) жағынан имам Матурудидің іліміне негізделген, түркі халықтары арасында кең тараған, нағыз түркілік мәдениетпен сомдалған дәстүрлі мұсылмандық түсінігіміздің айнасы. Ясауи ілімі – Қазақстандағы дінішілік қана емес, дінаралық татулық пен толеранттылықтың темірқазығы. Иасауидің ілімі мен мұрасына иелік ету үшін үлкен тарихи сана сабақтастығы қажет. Соны муфтиат сезінбей келе жатыр. Яғни Иасауидің тарихи да рухани да мұрасына жауапкершілік таныта алмай келеміз деген сөз. Иасауи өсиеттерін толық орындап жатырмыз деуге келмейді дегенмен құр алақан да емеспіз деп ойлаймын.

  • Сопылық жолға түсу үшін «шәрри үкімдерді» білу міндетті делінген сопылық кітаптарында. Мұндай бір талап барма қазіргі біздің қоғамымызда ?

  • Шариғат, сосын барып тариқат деген ұстаным бұл сопылықтың негізі ол өзгермейтін ұстаным. Ертең де солай болады. Ол, жол үзілмек емес. Қайта-қайта жанданады, жаңғырады. Себебі ол жол жүректің еміне, көңілдің деміне, Дидардың лебіне, Хақтың селіне ие болуға жазғандардың жолы. Демек, үзілмек емес. Бүгінгі қоғамдағы сопыларда да сол ұстаным бар. Онсыз сопымын деген адасып жүр.

  • Досай Аға осы Философтардың, көріпкелдерге, болжаушыларға, жорамалшыларға және тәуіптерге қарсы айтқан нақты жауаптары барма ?

  • Сіз айтқан категорияға ислам шариғат ғұламаларының жауабы белгілі. Ал философтардың жауабы діни танымдағыдан басқаша. Себебі екі таным, екі сала, екі түрлі аспект, екі түрлі методология. Фараби, Ибн Синалар сіз сұраған категорияларға өзіндік тұжырымдар жасаған түсіндірмелерінде орын алған. Олар, уақыттың үш шағын тұтас қарстырып, сол арқылы түсіндірмелер жасаған. Көріпкелдік, болжам, олар үшін құбылыс. Адам санасы мен психотехникалық тәжірибесінде орын алғандықтан жоққа шығармайды.

  • Сұрақ философтар туралы екен менің де бір сұрағым бар еді. Философтар ақылды басты құрал ретінде санайды яғни мұғтазилалар секілді. Еһли Сүнна бұл пікірге түбегейлі қарсы екенін білеміз. Осы тұрғыдан қарағанымызда сопылардың ұстанымы қандай болған?

  • Философия ислам діні мен өркениетінің деңгейін көрсететін өлшем. Тарихта солай болған, солай болып қала береді. Ал енді Муғтазила каламындағы «ақыл мен нақыл» мәселесінің орны мен қызметі туралы пікір, кейінгі барлық калам мектептерінде пікірталастарға жол ашты. Ол пкірталас оң нәтижелерге жол ашты. Бірақ, сіздің ахли сунна философияға қарсы болды деген пікіріңізбен келіспеймін. Газали философияға емес, философтарды сынады. Онда да онтологиялық тұрғыдан емес, таза психо танымдық аспектіде. Осы ақиқатты бүгінгі уахабиттер басқаша түсіндіріп жүр. Философия дінді құртады деп есептейді. Шындығында бірінсіз бірі болмайтын, бірінсіз бірі ақсақ, соқыр болатын, бірінсіз бірі ұша алмайтын құсқа ұқсайды. Ал енді сопылық таным бойынша ақылды да, қалды да танымайды, оның аспектісі хәл, яғни ішкі сезу, ішкі таным бастысы. Абайдың «мутакаллимин, мантиқин білмейді босқа езедүр» дегендегі қалып осы сопылардыкі.

  • Досай аға Соңғы жылдары елімізде сопылық жолын ұстанушылардың саны көбейіп келеді, бұған менің жеке қарсылығым жоқ, алайда ұстанған жолы тұрғысынан бірнеше сұрағым бар еді. Сопылықта «рабыта» деген не, мағынасы, қалай? қайдан шықты? пайдасы бар ма? Исламның шарттарына қайшы келмей ме ?

  • Исламдағы тариқаттардың көбінде, әсіресе нақшибандилерде, рабыта ол психотехникалық метод. Оның ешқандай шариғатқа да томпақ жері жоқ. Ол адамның өзін өзі анықтауының, тануының негізі болған рухтың қалыптасуына апаратын әдіс. Сыртқы формасына қарап емес, ішкі қуатына үңілсеңіз ол Аллмане сұхбат, диалог құрудың ерекше психотехникалық жолы. Толығымен діни тәжірибеге қатысты. Ал, діни тәжірибе әрбір адамға әртүрлі әсер береді. Оны жоққа шығара алмаймыз. Себебі байланыс, яғни рабыта тікелей Алла мен адам арасында жүретіндіктен, оған пәлен деп баға беру мүмкін емес. Анықтама беру де орынсыз. Оны тек сезіну шарт.

  • Жалпы Қазақстан аумағындағы қалыптасып отырған діни-ахуалдың бүгінгі таңдағы бағытына баға беріп өтсеңіз?

  • Қазақстандағы діни ахуалдың көзге көрініп тұрған бірнеше қабаттары бар. Барлық қабаттардың негізгі проблемасы біреу. Бүгін дін неліктен басты назарда тұр? Жауабы өте қарапайым. Егер, дін өз функциясын жүзеге асырса, ең болмағанда негізгі жораларын орындай білсе, қоғамда дін басты назарға алынбас еді. Бұл ахуал екі себептен туындауы мүмкін. Біріншісі, діни тіршілік, яғни, дін – ой-сана, сезім және іс тұрғысынан өзін жаңғырта алмаса онда, дін өз тіршілігінің маңызды бөлігін жоғалтады. Екіншісі, дін өте жанды, белсенді болғанымен, оның өркен жаюына және дамуына қандай да бір себептер кедергі болғандықтан, дін шектеліп, тұншығып, өз функциясын жүзеге асыра алмай отыр. Міне, Қазақстанда осы екі жағдайдың да іздері мен көріністері бар. Сонымен, бүгінгі қазақстанда ғылыми тұрғыдан шешілуі қажет көп салалы діни мәселелер бар. Кеше кеңестік жүйе тарих бетінен жойылғанда, осы кеңістікте дін өшкенімізді жандырып, жоғымызды түгендейді деген құлшыныспен үміттің көзі ретінде, үлкен құбылысқа айналды. Дін – мәдениетімізді, салт дәстүрімізді, санамызды, жан сарайымызды қалыпқа салатын жол. Енді қараңыз, діннің өзі мәселелерді шешу үшін жіберілген Құдайлық институт болса, онда дін қалай мәселе болады? Діннің өзі, әрине ешқашан проблема болмайды. Бірақ дін қоғамда танымдық, ғылыми, идеялық және практикалық тұрғыдан өзіндік функционалдық тепе-теңдікті қамтамасыз ете алмаса, басқа қолайсыз жағдайларда себеп болып, әр түрлі топтардың үміттердің, қанаушылықтың, өш пен дұшпандықтың объектісіне айналудан ада бола алмайды. Дін мәселесімен әр түрлі деңгейде шұғылданып жүргендер бірге, бірлікте және қатар өмір сүру жолдарын таба алмайтын болса, дін әр деңгейде проблема бола бастайды. Негізінен қоғамымызда дінге қатысты мәселелердің дені психологиялық және танымдық себептерден туындап отыр. Басты мәселе, мұсылмандардың діни танымында жатыр.

  • Осы күндері мағынасын түсінетіндер де түсінбейтіндер де «Сәләф» сөзін жиі қолданатын болып кетті. Жалпы осы сөздің түпкі мағнасы не және тамыры қайдан, қашан шыққан? Өздерін «біз сәләфтармыз» дейтіндерді кездестіріп қаламыз, олар неге өздерін солай атайды және олар нағыз сәләфтар болса өзге мұсылмандардан айырмашылықтары қандай болмақ?

  • Рас, тек қана салаф сөзі емес жалпы дін туралы мәселелерге бар қазақ жабылып пікір айтқыш болып кетті. Оның себебі қоғамда діни лидерлік тұғыр бос тұр. Муфтиатта абырой жоқ. Қазір қазақтар бас басына муфти болып кетті. Бұл мәселенің басқа жағы. Ал енді сұрағыңыздағы мәселеге келер болсақ, «салаф» деп кезінде пайғамбарымыздың соңынан еріп, дәрісін алған, бұлақтың тұнығынан нәр алғандарды айтатын еді. Олардың діни танымы мен діни психологиялық тәжірибесін сезіну, олардың орнына әрбір мұсылманның өзі қоя білуі де үлкен деңгей болатын. Бұл психо-танымдық тенденция. Соларға еліктеуді, Батыстық ориенталистер фундаментализм деді. Бірақ бұл табиғи хәл. Алғашқы асыл уақыт пен кеңістікке сол кездегі діни қуаттың арылығына ұмтылу табиғи, әрі кез келген дін феноменінде бар құбылыс. Ал енді бүгінгі қоғамда өздерін «салафпыз» де жүргендер уахабилер. Уахабилердің байсалдысы, бозы, қоңыры болмайды. Танымы бір болған соң. Мәселе танымда жатыр. Ол таным біздің болмыстық ерекшеліктерімізге жат.

  • Ендеше, «сақалын қырқып, балағын ұзартқандар»-ды қоғамға қайта оралғандар деп есептеуге бола ма, әлде олардың сыртқы келбеттері қоғамдық ортаға сәйкестендірілгенімен олардың «жүрегі» өз сенімдерінде қала ма? Осы тұрғыдан келгенде қандай шаруалар қолға алынуы керек деп ойлайсыз?

  • Жалпы ислам негіздеріне ақылмен таразылап қарасаңыз, жауабын оп оңай табуға болады. Ислам адамнан тек сұрайтыны ақыл мен өз еркімен, жауапты түрде амалды орындауға шешім қабылдауын күтеді. Бүгінгі жастар «формалық қалыптарды» исламдық қалыптар орнына қабылдап, еліктеушілікке бой ұруда. Бұл тақлид, яғни көпе көрнеу еліктеу. Ол тек тобырымен жүрген хайуандарға тән нәрсе. Ислам балақ пен сақалдан тұрмайды. Егер, солай қабылдап жатса онда қоғамдағы уахабиліктің басым қысымынан туындап жатыр деген сөз. Әрбір қоғам жастары, негізінен белгілі бір топ өкілі екендігін сезінуге мәжбүр. Бұл психологиялық құбылыс. Өзін, қоғамның бір қабатынан көргісі келеді. Сондықтан жаңағындай формаларға барып өзін тапқандай болады. Ал енді олардың жүрегі мәселесі басы ашық мәселе. Ол жағын Аллаға қалдырған дұрыс. Қоғамға жат болып қала береді де. Белгілі уақыт толған соң транформацияға ұшырауы әбден мүмкін. Уахабиттердің танымына батып шыға алмай немесе тек ақиқат сол екен деп жүргендерге, Алланың дайындап қойған сыбағасы бар. Жалпы әркім өз ниеті мен амалдарына қарай таразысын өлшеп біледі. Оны пенде айта алмас. Бірақ, қоғамда танымдық ағартушылықты толассыз жүргізе берген жөн. Бұл ойдың ақиқатқа ұмтылуына себеп болады. Екіншіден ислам ғылымдарының дамуына ықпал етеді. Уахабит танымындағылардың көбеймеуі үшін шаралар қолға алынуы керек. Оны муфтиат болып, қоғамдық институттар арқылы шешу керек. Ал «Агенттіктің» зайырлылықтың ұстанымын былғауына жол бермеу керек деп ойлаймын. Себебі, мемлекет пен дін аралық қағиданы әсте естен шығаруға болмас.

  • Осыдан біраз уақыт бұрын «Мегаполис» газетінің журналисті Л. Басарова агенттіктің жұмысын сынға ала отырып: «Идеология жоқ, дәстүрлі исламның негіздерін түсіндіру жұмыстары жүргізілмейді, есесіне мемлекетті іштен бүлдіру, салаға ықпал жүргізу күресі бар», деп түйін жасапты айтылған пікірге алып-қосарыңыз? (http://megapolis.kz/art/Habashiti-pronikli_vo_vlas).

  • Жалпы, Л. Басарова деген экспертті танымайды екенмін. Оның мақаласындағы кейбір мәселелермен де келісе алмаймын. Бірақ, дәстүрлі мұсылмандық түсінігіне қатысты ойлары дұрыс нақтыланған. Агенттік пен «муфтиат» арасындағы билік психологиясын да жақсы сараптаған.

  • Ассалам алейкум уа рахматуллаһи уә бәракатуһу! Дасай Кенжетай мырза! Сізге қояр сұрағым, қазақша жазылған сопылық туралы кітап барма болса осы жазылған кітаптар туралы қысқаша мағлұмат бере кетсеңіз?

  • Қазақша жазылған сопылық туралы кітаптар көптеп саналады. Тек тиражы аз болғандықтан көпшілік қауымға жете бермейді. Одан да Сіз КазНИИдің тізімдеріне қарасаңыз, сонда сопылық туралы қорғалған диссертацияларды табасыз. Қазақстанда жиырма жыл ішінде бас аяғы 80 ге тарта сопылық туралы диссертациялар бар.

  • Біздің ауылда қожаларды «пір» тұтады мұның мағынасын қалай түсінсек болады? Пір деген сөзді әр кім әрқилы түсінуде мысалы; қорғаушы, силауға лайық адамдар, әулие және осыған ұқсас тағы басқа да түсінік беруді.

  • Ол тарихи сананың бір ғана көрінісі ғой. Себебі, кезінде қазақ болмысының мәнінде саяси тұрғыдан әрбір рудың өз қожасы мен төресі болған. Ал қожасы мен төресі болмаған рулар «қазақ болмысының ішіне кіре алмайтын еді.». Содан күні кешеге дейін осы үрдіс сақталды. Қазір ұмытылып барады. Пір тұту ұстаздық етуден келетін рухани діни тәжірибеге қатысты тіркес дәрежесінде ғана қалып барады.

  • Сопылар дінге көп нәрсе қосты деп ойламайсыз ба сонда ? бидғатты сопылар әкелді деген пікірге қосыласыз ба ?

  • Жалпы бидғаттан бұрын дін болу керек. Дін болмаған жерде қалай бидғат болады. Сопылар түкілерге ислам дінін таныстырып, сүйдірген қабылдатқан ерендер. Олар болмаса сіз бен біз христиан неофизит болып кетер едік. Сол сопылар, осы топыраққа исламның ханафи мектебінің қалыптасуына ықпал еткен. Жалпы сопылықсыз ислам дінінің іші бос болып қалар еді. Сопылық исламның мәні мазмұны.

  • osi sopilar bir uakitta bir neshe jerde boladi deydi osi jonininde aytip berseniz ? kop rahmet

  • Кез келген сопы «таи макан» құбылысына лайық болса әрине...

  • Досай КЕНЖЕТАЙ. "Исматулланың ісі" дұрыс сарапталмаған" сонда сіз Исматулланы қолдайсызба ?

  • Аты айтып тұрғандай өкінішке орай, Исматулланың ісі демократилық ұстанымдағы мемлекеттің құқықтық конституциялық шеңберіне сыймайтын деңгейде сарапталды. Мен бұл мәлімдемемді қолдағандықтан емес, қоғамның шырқын бұзатын осындай шешімдер ертең үлкен жікке алып барады да дін саясиланып, бір таухид діні исламның өзі қазақты екі лагерге бөліп қырқыстырып қояды. Мен осыны қауып етіп жаздым. Оған құлақ асқан кім бар.........

  • Неликтен казир коптеген адамдар жана туган сабиге арабтын есимдерин береди? Коп адамдар казир казак емес араб болгысы келеди

  • Ия рас, бірде таксимен Шымкенттен кешірек Түркістанға келе жатырмыз. Арт жақта отырған қаба сақалды бір «қария» (жасы 40тар шамасында кейпіне қарасаң алпысты алқымдаған картамысқа ұқсайды) өз атының арабша өзгертіп алғанынын, өзінің таблиғшылар қатарынан екендігін айтты. Мен зерттеуші ретінде тек тыңдауға тырыстым дінге қатысты сұрақтар қойдым. Атыңызды неге өзгерттіңіз десем біздің қазақы аттар ислами емес екен. Қасқырбай, Жылқыбай, Қойшыбай болып кете береді екен... . Содан мен ол таблиғшыдан Хз Алидің аты арабша қандай мағынаға келеді деп сұрадым. Хз Әбу Бакрдің ше дедім үнсіз. Онда мен сізге айтайын. Али арыстан деген сөз, Бакр түйе деген сөз сонда оларды қазақшаласақ «арыстанбай, інгенбай» болып шығады дедім. Көрдіңіз бе исламды кім қалай түсініп жатыр ......

  • ҚР Дін істері агенттігінің құрылғанына және оның төрағасы болып Қайрат Лама Шарифтің тағайындалғанына бір жылдың жүзі болды. Өткен мерзім не көрсетті, агенттік өз міндетін толық орындап келеді деп ойлайсыз ба?

  • Міндетін толық орындады ма жоқ па оны уақыт көрсетер. Бірақ, қол қусырып отырмағандығы белгілі. Мәселе басқада қалай ұйымдастыруда. Соның механизмдерін қалай жүргізіп келеді. Нендей іс шаралар атқарды осы жолда. Нәтиже бар ма. Меніңше агенттік әлі қалыптасу үстінде. Мемлекет деңгейінде діни істерді жүйелеудің қазақстанға тән жолдарын ұсына алған жоқ. Бірақ Алладан үміт үзілмес. Салааралық байланыс пен қарым қатынастың шекарасын анықтады деп айта алмаймын. Мемлекет пен қоғамдық институттар арасындағы қызметі мен орнын жете сезініп отыр деп те айта алмаймын.

  • Агенттік қабылдаған «Діни қызметтер мен діни бірлестіктер туралы» Заң нормаларының орындалмай келуіне не себеп болып отыр деп ойлайсыз?

  • Тағы да агенттіктің осы мәселеге тікелей қатысы бар. Себебі ол заңның тетіктерінің қоғамдағы қалыпты жағдай алуына көпір болатын да осы агенттік. Яғни салааралық байланыс пен қарым қатынас аспектілерін қайта қарап ұсыныс беретін де осы агенттік болуы тиіс. Ол үшін үлкен ерік керек. Болмайтын бақастықпен күнелткізсеңіз мемлекеттік тұғырдағы шаралар ескіріп ұмытылып қалмай ма... Ол да адам факторына келіп тіреледі.

  • Мәселен, мешіттер және шіркеулерден өзге қандай орындарда діни әдебиеттердің таралуын анықтайтын ереже әлі күнге дейін жасалған жоқ. Соның кесірінен көптеген әдебиеттер, оның ішінде экстремистік пиғылдағыларды насихаттайтындары да еліміздің барлық базарлары мен көшелерінде ашықтан ашық таратылып жатыр. Бұған не айтуға болады?

  • Оған қосыламын. Мемлекттік билік салаларының барлығына дінге қатысты құбылыстарга жауап іздеуіне кім кедергі келтіріп отыр. Сондықтан Агенттіктің өз істеріне есеп беріп, мурақаба, мухасаба жасауына тура келеді.

  • kurmetti Dosay aga Osi songi kezderi din salasin jaksi mengergen azamattar jok elimizde dayndauimiz kerek degen pikirler kobeydi sogan kalay karaysiz yagni Din mamandarin biz dayarlay alamizba ?

  • Қазіргі таңда елімізде дін мамандары бар. Алғаш тәуелсіздік жарияланған тұста Түркістанда дінтану теология мамандығы ашылды. Содан бітіріп шыққан түлектер қазір Қазақстаннаың түкпір түкпірінде қызмет етіп жатыр. Осы университет түлектерінен қазір оннан астам теология докторлары бар. Олар мұсылмандар дін басқармасында, Нұр мүбарак университетінде және Түркістанда қызмет етіп жатыр. Қазір осы сала бойынша маман дайындауда, 2 жылдық тәжірибеміз бар. Сондықтан маманды өзіміз қоғамға пайдалы бағытта дайындауға мүмкіндігіміз де бар.

  • Діни мамандарды шет елдерде емес өз елімізде даяарлауға қалай қарайсыз? біздің күшіміз емес біліміміз жетема ?

  • Жоғарыда бұл сұраққа жауап бергенмін.

  • егер болса қай өңірде даяарласақ болады. Мәселен Сіздің қызмет атқарып жүрген МКТУ-да дін тану мамандығын ашса болашағы қандай болмақ ?

  • Бұған да жоғарыда жауап бердім. Иасауи университетінде Дінтану теология мамандықтары ашлғалы жиырма жыл болды.

  • Elimizdegi biregey Nur-Mubarak egipen islam madenyeti universitetinin bilim beru juyesine konliniz tolama ?

  • Толады.

  • Ассалаумалейкум Досай аға!!!
    Ахмадияшылар біздің елімізде бар ма? Болса олар туралы не айта аласыз және оны сектаға ма әлде ағымға ма яғни, қайсысына жаткызуға болады?

  • Олар бар. Олардың әрекеттері де тереңдеп кеткен елімізде. Керек десеңіз өздерінің оқу орны базасы да бар. Негізінен бұл ағым шиалардың тармағынан тараған. Кейінен сектаға айналған исламда секта жоқ десек те осы ағымның ислам неіздеріне сай келмейтін жерлері бар.

  • MKTU da din salasinda mamandar barma ?

  • Иасауи университетінде алғаш дінтану мамандығы 1991 жылы ашылған. Қазір еліміздегі белді теологтардың барлығы осы университет түлектері. Бұл университет дінтану теология және ислам негіздері бойнша мамандар дайындайды. Кафедраның 50 пайызын профессорлар құрайды. Елге, әлемге белгілі мамандар бар келіңіздер оқыңыздар. 

  • Досай ага кейбіреулері біздін салтымыз исламмен бітісе кайнаскан дейді. Соны ашып айтып бере аласыз ба?

  • Біз қазақтар мұсылман елміз. Ал мұсылмандықтың тарихы мен тәжірибесіне назар аударсаңыз мәдениетіміз бен ислам біте қайнасып өзара үйлесіп үндесіп тұр. Құран біздің мәдениетіміздің негізіне айналғалы ондаған ғасыр ішінде ислам әлемінің ішіне өз орнымызды алып үлгерген елміз. Исламнан ала отырып оның дүниетанымдық қабаттарына да құндылытар мен ойлау жүйелерімізді ұсына білген де елміз. Соның басында Иасауи құбылысы тұр. Қазақ мұсылмандығының айнасы осы ілім негізінде қалыптасқан. Ал онда ислам мен дәстүр өзара біртұтас. Сол тұтастықты бүгін ревизия жасамақшы болып жатқан салафилік уахабилік тенденциларлдан сақтануымыз керек. Олар қазақ дәстүрінің орнына араб дәстүрін тықпалап отыр.

  • Ассалаумалейкум!!!

    Осыдан біраз уакыт бурын Мегаполис газетінен Лэйла Барбасованын макаласы шыккан. Сонда біраз адамдарды хабашиттер деп келтірілген, соның ішінде Алматы қаласындағы Тастақ мешітінің Бас имамын Хабашит деп көрсеткен. Негізінен мешіттерге каншама жастарымыз барып сол жактан уагыздарын тындап жур. Айткым келгені хабашиттер деген кімдер озі, ондайлар бізде бар ма? Болса біздін дәстурлі бағытымызға кайшы емес па?

  • Негізінен ондай ағымдар бар. Біздің елемізде бар ма жоқ па ол жағы беймәлім. Сыртта оқып келгендердлің бәрі сол жердің ағымын алып келеді десек қателесеміз. Ливияда білім алып келгендердің қатарынан дәстүлі мұсылмандық түсінігімізге қайшы таным көрсеткендерін кездестірмедім. Негізінен хабашия ол фундаменталистік бағыттағы ағым. Ол да біздің тарихи тәжірибемізге сай келмеді.

  • Казір бірқатар қанды оқиғалар орын алып жатыр. Мысалға алатын болсақ, жақында ғана болған Ақтөбедегі полиция қызметкеріне жасалған шабуыл. Билік өкілі оны қылмыстық топ жасады деп ресми хабарлағанымен интернет көздерінде сақалдылар, шолақ шалбар киген адамдар жасады дегенге келтіріп отыр. Қалай ойлайсыз? Бұл азаматтар саясаттың құбаны ма әлде бұның артында біреулер тұр ма?

  • Бәрі мүмкін ... . Қазіргі уақытта ислам саясаттың да құралына айналғалы қашан. Исламофобия құблысын жаңғыртуға қаншама ақша бөлініп жатыр. Кімнен кімге берліп жатқаны да беймәлім. Сондықтан өзіңіз айтып отырған мәселелерге әрбір мұсылан баласы ояу тұру керек деп ойлаймын.

  • Жоғарыда қойылған сұрақта айтылғандай қанды оқиғалар…. Исламды пайдаланғысы келетіндердің ісі емес па?

  • Исламды құбыжық қылып көрсеткісі келетіндердің ісі белгілі. өздерінің мұсылман типі бар қалыпты. соған сай адамдарды құбылысымен қосып жарнамалау тактикасы болуы да мүмкін. Немесе, шындығында дәстүрі мен отбасынан мұсылмандық тәрбие көрмеген кейінен салафилердің уысына түсіп, өзін жихадшы сезініп жүрген ақылсыз жастар қаншама....

  • Осындай жағдайларға байланысты еліміздегі мұсылмандар діни басқармасы неге алдын алу шаралар жұмысын жүргізбейді? Әлде оларда да биліктегідей «землячество» орын алып, жұмыс қақсап жатыр ма?

  • Бұл істі ҚМДБ шеше де алмайды. Себеі оның басқа аспектілері мен себептері бар. Екіншіден діни басқарманың қоғамдағы болып жатқан құбылыстарға баға беру, оны талдау және соған сай тетік іздеу құлқы да, өкілеттігі де сезілмейді. Агенттік осы істерге бел шешіп кірісуы тиіс мемлекеттік лауазымдық қабаттармен бірлесе отырып.

  • Құрметті Досай мырза!
    Қазіргі таңда біздің елімізде "Ихуан -ул-муслимун" ұйымына тыйым салынған. Соңғы жаңалықтарда біліп отырғаныңыздай Мысырдың билігіне осы ұйымның жетекшілері келді. Ендігі кезекте сыртқы саясатттағы байланысты реттеу үшін ТМД елдері ұйымға рұқсат бере ме? Себебі, столдың басында экстремист басшы мен жай басшы отыра алмайды ғой! ойыңыз!

  • Сырқы саясатта кез келген мемлекеттің билік және құқықтық негіздеріне ешкім араласа алмайды. Ел енді Мысырда бұл парития жақтастары алып келген ихуандар да көп отыра алмайды. Өйткені оларда лозунгтер көп. Батыспен теке тіресе алмайды. Оның үстіне Таяу шығыс мәселесінде дін саяси құрал болып әддеттеніп қалды. Еліміздің саясаты негізінен теориялық тұрғыдан дұрыс. Сондықтан ихуандармен де стол басына отыра береміз. Оның ешқандай кедергісі жоқ.

  • Досай мырза! Тарихқы қарасақ кезінде Түркістан (Солт.Ауғанст- Оңт Сібір, Қашқар- Сербия) аумағындағы хандықтардың арасында ұсақ түйек соғыстар мен шиеленістер болып өткен. Сол шиеленіске қарамай үммәнің бөлігі ретінде халықтарда ауыз бірлік болды. Жадидшілер әрекетін басуының арқасында Кеңестік биліктың шоқпары құлдық психологияны толығымен болмаса да, әжептеуір санағы енгізді. Ол басқыншылық әрекеттерді тарихшылардың өзі жарыта алмай отыр. Тіпті соншама соғыстарды бастан кешірген халықтардың рухани көсемдері болмады деудің өзі қисынсыз дүние сияқты. Осындай тарихтың ішінде исламның орнын айқын көрсете алатын уақыт келмеді ме? Неге ғалымдар қауымы космополиттік ойлау жүйесінен құтыла алмай келеді? Немесе сол космополиттік жүйеде өскен ағаларымыз жоғарыда отырып төмендегі жастардың аяғынан шалады. Қайнап тұрған жас жігерлінің жолын кесу арқылы тек діннің ғана емес ғылымның да жолын кесіп отырғанын аға буын қашан сезінеді?

  • Дұрыс айтасыз кез келген құбылыстың мәнінде руханият дін жатаыр. Кешегі жадидшілдік ағым негізінен исламның модерн заманға сай қайта тұжырымдалауын ұстаным ретінде алды. Соның нәтижесінде өлшемдер мен идеялар да қайта жаңғырды. Қазақ топырағы да бұл өзгерістен тысқары қалмады. Жалпы кеңістіктегі жадидишілдік пен қадимшілдік арасындағы диалектика әлі күнге жалғасып отыр. Оны, бүгінгі салафилік тенденция мен дәстүршілдік арасындағы пікір таластардан да көруге болады. Ғылымдағы космоплитизмді жақтайтындардың күні өтті, олар да өтеді, бұл дүниеден негізінен жастардың осы мәселеде өте ояу болғаны абзал. Көп ізденіс, көп еңбек керек. Жастарымызда бағытын әлемдік ұмтылыстармен ұштастыра отырып, өз елінің пайдасын ажыратып алғаны абзал. Ал енді аға буынның бұл мәселеде жастарға жол көрсетуге қабілетсіз екендігі мәлім.

  • Ізденуші. Досай мырза сіздің еліміздегі сопылықты қолдап, үгіттеп жүрген теоретиктерінің бірі екендігі жұртқа мәлім. менің сұрайын дегенім Исматулла Мақсұмға байланысты. Ол кісінің жазықсыз екендігін туралы көп айтылып та, жазылып та жүр. Оның Ясауи тариқатын дәлірек айтсақ мәдениетін жаңғыртушы ретінде біраз халық үміт артты. Өзім бұл жолдың өкілдерімен жақсы араласқандықтан оларды іштей танимын деп айта аламын. Сопылық жолының жаңарып қалпына келуі үшін негізгі фактор әрқашанда білім және ғылымның қажеттілігін сопылық ілімінің ұстаздары айтып өткен. Сонымен бірге ахлақ, рух тәрбиесі, нәпсі тәрбиесі де ләзім. Ясауи жолында жүрушілердің басым бөлігі ұлттық рухты көтереміз деген ұранды ұстап саясатқа арласып кетпеді ме? Негізінен керісінше болатын еді алдымен білім алып діннің беделін көтеру арқылы, сопылық жолдыңда абыройы халықтың ішінде асқақтап, ұлттық идеологияға әсерін тигізері хақ! Осы Ясауи жолы неге осы процесстерден өтпеді?

Тіркелген қолданушылар ғана пікір қалдыра алады. Сондықтан, сізге сайтта тіркелуіңізді немесе құпиясөзді қолданып, кіруіңізді ұсынамыз.